Zezem. W kalejdoskopie cz. 11

W znanej fraszce Jan Sztaudynger głosi: ”Z tym największy jest ambaras, żeby dwoje chciało na raz”. I pewnikiem ma rację. Lecz nie wtedy, gdy w rozsupłanie zapętlenia wchodzą pieniądze. One bowiem potrafią zniewolić człowieka do tego stopnia, iż jak był porządny to staje się draniem.

Do tego dla wielu pieniądz staje się celem, a nie środkiem  dla bytowania. Określa perspektywę życiową i hierarchię wartości, na ich czele stawiając mamonę. Oczywiście żaden się do tego nie przyzna i będzie swoje wybory  usprawiedliwiał, jeden osobistym rozwojem, drugi troską o firmę. W takich sytuacjach warto sięgnąć do pryncypiów. I tam zawartymi prawidłami się kierować w ocenie wydarzeń. A rzecz będzie o refleksjach, do których pretekst dał piłkarz Michał Żyro i zapowiedzi sankcji jakie mogą go spotkać, gdyby...

Zacznijmy od praw człowieka. Prawa człowieka to jedna z najbardziej ważkich idei obecnej cywilizacji od blisko 70 lat. Podkreśla się, że prawnonaturalna podstawa normatywna praw człowieka sprawia, że są one:
-przyrodzone, gdyż człowiek ma je od chwili urodzenia, a niektóre nawet wcześniej,
-powszechne /przysługują wszystkim istotom ludzkim/
-niezbywalne, gdyż nikt nie może się ich zrzec,
-nienaruszalne, bo nikt nie może ich być pozbawionym, a jednym z zadań państwa jest ich ochrona.

Historycy początki kształtowania się praw człowieka wywodzą od Biblii, a w ujęciu prawa pozytywnego od angielskiej Magna Charta Libertatum Jana bez Ziemi z 1215 roku. Natomiast po II wojnie światowej już w karcie Organizacji Narodów Zjednoczonych zapisano, że jednym z celów organizacji jest rozwijanie i wspieranie praw człowieka i podstawowych wolności każdego człowieka bez wyjątku. Podstawowym aktem o charakterze międzynarodowym w tej materii jest uchwalona w Paryżu 10.12.1948 roku Powszechna Deklaracja Praw Człowieka. Z niej niejako wywodzą się późniejsze akty prawa międzynarodowego, o których pamiętajmy, że skoro Polska je ratyfikowała to mają pierwszeństwo przed ustawodawstwem krajowym. Należą do nich:
-Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 16.12.1966 roku,
-Protokół Fakultatywny do wymienionego powyżej Paktu, który wszedł w życie 23.03.1976 roku,
-Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, który wszedł w życie 03.01.1976 roku,
-Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Rady Europy z 1950 roku,
-Europejska Karta Społeczna z 1961 roku.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku zawiera wyczerpujący katalog praw człowieka dzieląc je na: wolności i prawa osobiste, wolności i prawa polityczne, wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, ustanawiając równocześnie środki ochrony wolności i praw. Model praw człowieka zapisany w Konstytucji ma charakter liberalny, co przejawia się:
-prawnonaturalną wizją statusu jednostki w państwie,
-indywidualizmem – uznaniem prymatu interesu jednostki wobec interesu państwa,
-akcentem na prawa wolnościowe, których korelatem jest obowiązek innych podmiotów do nie naruszania tych praw,
–naciskiem na gwarancje formalne ochrony praw.

W art. 65.1 Konstytucja stwierdza, że: „Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy”. Innych praw nie wymienię, gdyż nie są one przedmiotem rozważań.

Swoistą konstytucją tyczącą szeroko rozumianych stosunków pracy jest Kodeks Pracy obowiązujący od 01.01.1975 roku. Konkretyzuje on zasady związane z byciem przez człowieka pracownikiem. Ma on też podstawowe reguły porządkujące tę sferę ludzkiej działalności i należą do nich m. Innymi: prawo do dobrowolnego wyboru pracy, swoboda w nawiązaniu stosunku pracy, poszanowanie godności i innych dóbr osobistych, równość praw pracowniczych, zakaz dyskryminacji, zakaz mobbingu, prawo do podnoszenia kwalifikacji. Jednocześnie ma on zastosowanie wyłącznie o stosunków pracy, które charakteryzują się tym, że stanowią pracę wykonywaną pod kierownictwem, w określonym miejscu i czasie oraz regularnym otrzymywaniem wynagrodzenia. Inne rodzaje świadczenia pracy nie spełniające tych atrybutów, jak np. umowy zlecenia, o dzieło nie podlegają kodeksowej ochronie. Istotą stosunku pracy jest umowa o pracę /z łacińska zwana kontraktem/, która może być zawarta na czas nieoznaczony, określony lub na czas wykonywania określonej pracy. Ma on charakter dobrowolny i polega na zgodnym oświadczeniu woli zawarcia samej umowy jak i jej treści. Równocześnie ustalono, że taka umowa może być rozwiązana w każdym czasie za obopólnym porozumieniem stron lub też przez oświadczenie jednej ze stron po upływie wskazanego w Kodeksie okresu czasu.

Przez wiele lat regulaminy piłkarskie odbiegały od określonych w przepisach standardów obejmujących ogół obywateli oraz ogół pracowników. Wynikało to w dużej mierze z tradycji, gdyż te przepisy były kształtowane w czasach, w których o liberalnym czyli indywidualistycznym traktowaniu praw człowieka poza teoretykami idei wolnościowych nikt nie wspominał. Dominowało przekonanie, że człowiek jest częścią machiny społecznej i dostaje tylko tyle praw ile mu taka organizacja przeznaczy. Jedną z takich uświęconych zasad był zakaz wolnych transferów. Zawodnik po zakończeniu umowy był nadal w dyspozycji klubu i mógł przejść do innego tylko za jego zgodą oraz zapłatą. Wyłom w tym systemie poczynił jako pierwszy Jean Marc Bosman, którego klub Royal Club de Liege po zakończeniu umowy obniżył mu pobory i przesunął do rezerw, a gdy ten znalazł nowy klub, zażądał odstępnego. Zawodnik odwołał się do władz piłkarskich wszystkich szczebli, ale te nie przyznały mu racji. Poszedł więc po sprawiedliwość do sądu powszechnego i Sąd Apelacyjny w Liege orzekł jego wygraną po uprzednim pytaniu prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Oznacza to, że od daty wyroku tj. od 15.12.1995 roku przepisy uniemożliwiające wolne transfery graczy są nieważne. Stało się to podstawą do nowej konstrukcji umów z piłkarzami, które kończą się z upływem daty zapisanej w umowie oraz przyjętą zasadą, że okres niejako wypowiedzenia umowy wynosi rundę sezonu i w tym czasie piłkarz może związać się umową z innym klubem. Dodatkowo wyrok sądu w Liege znosił limit piłkarzy z państw Unii Europejskiej w klubach. Ubocznym skutkiem wyroku było wyodrębnienie się  zawodu menedżera piłkarzy. Kolejnym wyłomem była sprawa piłkarza Webstera, z którym klub nie chciał rozwiązać umowy w trakcie jej obowiązywania. Trybunał Międzynarodowy ds. Sportu /CAS/ przy MKOL przyznał Websterowi rację i określił, że piłkarz ma prawo rozwiązać umowę z dotychczasowym klubem po okresie ochronnym dla klubu wynoszącym 3 lata dla zawodnika do 28 lat życia i 2 lata dla gracza powyżej 28 lat. Oba te przypadki znalazły swoje odzwierciedlenie w art. 17 Regulaminu FIFA, który skonkretyzował, iż „prawo Webstera” stosować można pod 3 warunkami:
-zawodnik musi zgłosić chęć odejścia w terminie 15 dni od zakończenia sezonu,
-nowy klub znajduje się w innym kraju,
-nowy klub musi zapłacić dotychczasowemu kwotę równą zarobkom zawodnika do końca umowy.
W Polsce z prawa Webstera skorzystał tylko Adam Kokoszka.

Czasy traktowania graczy jak niewolników  w dużym stopniu się skończyły. Nastąpił wręcz proces w odwrotnym kierunku, a mianowicie nadmiernej ochrony zwłaszcza ekonomicznych praw zawodników, gdyż pogorszenie się kondycji finansowej klubu ich nie dotyczy, jak też klub nie może z nimi rozwiązać umowy przed terminem jej ważności. Przy czym sądzę, że gdyby znalazł się jakiś klub tak jak Bosman czy Webster, który by takie problemy zgłosił do CAS lub sądu powszechnego, to mógłby uzyskać korzystny wyrok.

Nie zmienia to faktu, iż piłkarz to też człowiek i z jego prawami klub musi się liczyć. Nawet jeżeli niektóre kwestie nie są należycie w prawie związkowym uregulowane to powinny być stosowane reguły przyzwoitego postępowania. Czasami to można porównać do testu na człowieczeństwo.

A w sprawie Michała Żyro chyba nikt nie ma wątpliwości za jaką opcją się opowiadam. Nie wolno karać piłkarza za to tylko, że chce skorzystać z przysługujących mu praw. To też prowadzi do konstatacji, że władze klubu muszą być przezorne i kierować się rozumem, a nie emocjami, mrzonkami czy usłużnymi podpowiedziami. Michał powinien być sprzedany już przynajmniej 2 lata temu. Od tego czasu w Legii się nie rozwinął i jego wartość nie wzrosła - wręcz spadła. Mam świadomość, że większość kibiców  transfer każdego zawodnika traktuje jako osłabienie drużyny i gotowa jest do rejtanowych zachowań, ale ich emocjami i fobiami przy podejmowaniu decyzji kierować się nie wolno, gdyż przynoszą one więcej szkody niż pożytku. Władze klubu muszą na szali zawsze stawiać z jednej strony dobrze zdefiniowany i rozumiany interes klubu, zaś z drugiej słuszny, indywidualny interes zawodnika. W świetle tego od czego zacząłem niniejszy tekst, prawa człowieka są nadrzędne. A pieniądze, jak mawiali starzy górale, to rzecz nabyta.